27.1 C
Abuja
Monday, January 30, 2023

Fulani: Takaitaccen bayani kan asali da tsarin rayuwar kyawawan mutanen nan

LabaraiAl'adaFulani: Takaitaccen bayani kan asali da tsarin rayuwar kyawawan mutanen nan

Tare da kimanin adadin miliyan 20-25, an yi imanin fulani sun fito ne daga Arewacin Afirka da Gabas ta Tsakiya.

Al’ummar Fulani na daya daga cikin manyan kabilun da ake iya samun warwatse a yankin Sahel da yammacin Afirka.

Fulani
Fulani: Takaitaccen bayani kan asali da tsarin rayuwar kyawawan mutanen nan

An san su da sunaye daban-daban a duk faɗin duniya, ana kiran su fula a cikin harsunan Manding kuma a wasu lokuta ana iya rubuta su da ‘Fulah’ ko ‘Fullah’.

A Faransanci ana kiran su Peul, a harshen Hausa ana kiran su Fulani ko Hilani; kuma a harshen Fotigal ana kiran su Fula ko Wolof.

Koyaya, daga cikin waɗannan sunaye ‘Fulbe’ shine mafificin sunan waɗannan rukunin mutane. Fulanin suna cikin wani yanki da ya taso daga Ouaddai, wani birni a gabashin tafkin Chadi, zuwa gabar tekun Atlantika ta Senegal.

Suna can gabas da iyakar Habasha.

Al’ummar Fulani galibi suna yin addinin Musulunci ne, a hanyarsu ta zuwa ko dawowa daga Makka, Saudiyya, sun zauna a wasu sassan gabashin Sudan.

A yau, suna wakiltar al’ummar da aka sani da Fellata.

Menene asalin fulani?


Asalin fulani abu ne da za a iya cece-kuce a kai, kuma hakan ya faru ne saboda an kawo ra’ayoyi da yawa game da zuriyarsu.

Amma babban addinin fulani shi ne musulunci kuma daukar wannan addini ya zama alamar iyaka.

Mutanen da masana tarihi suka gane a matsayin Fulani a yau ana kyautata zaton su ne asalin Arewacin Afirka ko Gabas ta Tsakiya da aka fi sani da kabilun ‘fararen tushe’ a yammacin Afirka, suna da launin fata fiye da yawancin ‘yan Afirka.

Wadannan mutane su ne mafi girma a yankin makiyaya kuma a matsayinsu na makiyaya, sun kasance suna tafiya zuwa gabas kuma sun bazu a yawancin yammacin Afirka.

Yunkurin mutanen Fula a yammacin Afirka ya bi takamammen tsari.

Da farko an yi zaman lafiya a ƙaura, amma bayan ɗan lokaci, Fulanin sun fusata da jin haushin yadda mutanen da suke ɗauka a matsayin ‘maguzawa’ ko ‘musulmi ajizai ne suka yi musu mulka’.

Bacin ransu ya kara tsananta saboda babban hijirar da aka yi a karni na 17 kuma mafi yawanci bakin haure musulmai ne.

A farkon ƙarni na 18, an yi tawaye ga sarakunan yankin wanda ya kai ga yaƙi (jihadi).

Halin da ake ciki a Najeriya ya dan bambanta yayin da suka zauna a wani wuri da ya fi dacewa kuma ya zauna a sauran yankunan yammacin Afirka.

Kuma a cikin karni na 15 ne suka isa Najeriya. Sun zauna a jahohin Hausa kamar Kano, Zaria, Katsina a matsayin malamai.

Wasu kuma daga baya suka zauna a tsakanin mutanen gida a ƙarni na 16 da 17, a wannan lokacin kasar Hausa ce Gobir ta fi rinjaye bayan ta samu ‘yancin kai daga hannun sarakunan ƙasashen waje.

Sannu a hankali sun manta da nasu al’ada, Fulani sun yi na’am da yadda al’ummar Hausawa suka fara cika manyan mukamai a jihohin Hausa, a hankali suka manta da nasu al’adu; amma duk da tasirin mulki, har yanzu suna da alaƙa da Fulanin shanu ko daji.

Waɗannan alakokin da har yanzu suke da su, sun zama masu amfani a lokacin da suka shiga jihadi wadanda suka ci gaba da karfi a yammacin Afirka.

Shehu Usman Dan Fodio fitaccen malamin Fulani ne. Ya kaddamar da jihadi a shekara ta 1804 kuma a shekara ta 1810 kusan dukkanin jihohin kasar Hausa sun sha kashi.

Fulanin Shanu sun fusata kan abin da suke kallo a matsayin rashin adalcin harajin shanu da ‘yan uwa musulmi suka dora musu.

Bayan nasararsa, yawancin Hausawa irin su Yakubu da ke Bauchi da na Adamawa suka shiga Usman Dan Fodio.

Auren Fulani


Wani imani ne a wurin Fulani cewa aure ya kamata ya haifar da ’ya’ya da yawa, kuma a dalilin haka ake yin auren qanana ba tare da sha’awar hana haihuwa ba.

Ba kamar sauran al’adun Afirka ba, ba a sanya budurci a kan babban tudu. A gaskiya ma, ya kamata mata su kawo jima’i a cikin aure.

Amma, su kuma, za su nuna ladabi sa’ad da batun aure ya taso.

Yayin daurin auren, mahaifin amaryar ya mika wa ango daya daga cikin garken sa, a matsayin alamar halatta auren.

Bayan wannan kuma sai a sake yin wani biki mai suna Kabbal kuma ba za a yi ango ko ango ba.

A al’adance, matsayin amarya yana karuwa a kowane yaron da ta haifa, musamman idan namiji ne.

Al’adar fulani ta auratayya (Al’adar yin aure kawai a cikin iyakokin al’umma, dangi, ko kabila).

Abincin Fulani


Ba sabon abu ba ne ka ga matan Fulani suna ta caccakar kayan nono da kayan kwalliyar kwalliya a kawunansu.

Fresh madara ana kiransa ‘Kossam’ da yoghurt ‘Pendidan’.

Sauran abincin sun hada da Nyiri mai Mai mai yawa da aka yi da fulawa kuma ana ci da miya (Takai, Haako) wanda ake yi da tumatir, barkono, da sauran kayan lambu.

Wani abincin da aka fi sani shi ne nonon da aka haɗe da birabuskon masara wanda ake kira ‘latchiiri’ ko ‘dakkere’, ana iya ɗaukarsa a matsayin wani ruwa mai suna ‘gari’ wanda aka yi da hatsin fulawa.

A lokuta na musamman suna cin nama. Ana nisa madara, cukuwan akuya da gero tare da dabino tare don samar da abin sha mai kauri.

Tufafin Fulani


Yanayin suturarsu ya dogara da yankin da suka fito. Fulbe Wodabaabe na sanya dogayen riguna masu ado ko ado waɗanda ko da yaushe suna da kyan gani.

A ƙasar Guinea ta tsakiya, mazan suna sanya huluna masu ado kala-kala, yayin da a Najeriya, Kamaru, da Nijar, maza da mata sukan sanya rigar saƙi ta al’ada ta farar fata ko baƙar fata, wadda aka yi mata ado da zaren shuɗi, ja da kore.

Maza suna sa hular da ke tafe a kusurwa 3 kuma ana kiranta ‘noppiire’.

Mata suna yi wa gashin kansu ado da ƙwanƙwasa da bawo, kuma suna ƙawata hannayensu, hannaye, da ƙafafu da henna (Lali).

Bafullatani na sanya riguna masu kauri da wando waɗanda suka gangara zuwa ƙananan maruƙansu, suna ɗauke da sandunan tafiya a kafaɗunsu da hannuwansu.

Ana iya gane fulani cikin sauƙi ta hanyar alama a fuskarsa; kewaye da idanu, baki, da goshi ga maza.

Gwanda na mutu dana bari Fulani su zauna a jiha ta – Gwamnan Arewa

Gwamnan jihar Benue Samuel Ortom ya zargi gwamnatin tarayya akan cigaba da samun matsalar tsaro da ake yi a fadin kasar, inda ya zarge su da nuna halin ko in kula.

Ortom ya bayyana hakan ne a ranar Talata, 27 ga watan Yuli, a garin Makurdi, inda ya ce gwamnatin tana daa duk wani abu da ya kamata tayi amfani dashi wajen kawo karshen matsalolin kasar, rahoton AIT.

Ya nuna rashin jin dadi akan yadda matsalar tsaro ta raba mutane da dama a jihar shi, inda ya kira da wajen abincin Najeriya, ya kara da cewa har yanzu yawan mutanen dake mutuwa sakamakon matsalar fulani makiyaya na cigaba da kara yawa kamar yadda kididdiga ta nuna.

Gwamnan ya sha alwashin gwanda ya mutu da ya sake bari fulani makiyaya su zauna a cikin jihar shi.

Shin kuna da wani abin cewa? za ku iya bayyana ra’ayinku a wajen sharhi dake kasa.

Ku cigaba da kasancewa da jaridar mu domin cigaba da samun sahihan labarai kai tsaye a wayoyinku, za kuma ku iya biyo mu a shafukanmu na sadarwar kamar haka:

Facebook Page

Twitter Page

Telegram Channel

Ko kuma ku aiko mana da sako ko sharhi ta adireshin mu na Email kai tsaye: hello@labarunhausa.com

Ku duba wasu labaran mu

Check out other tags:

Labaran da suka fi tashe